ΠΑΝΑΓΙΑ ΚΕΡΑ - ΦΑΡΑΓΓΙ ΕΥΓΕΝΟΥΣ - ΤΑΠΕΣ

Την τελευταία Κυριακή του φθινοπώρου (30/11/2025) επέλεξε ο Ορειβατικός Σύλλογος Αγίου Νικολάου να διασχίσει τα δυο συνεχόμενα φαράγγια, Κριτσάς κι Ευγενούς, ως το χωριό Τάπες όπου μας περίμενε …ρακοκάζανο! Ωστόσο ο βροχερός καιρός των προηγούμενων ημερών άλλαξε λίγο τα σχέδια, χωρίς αυτό να πτοήσει το φρόνημα των είκοσι περίπου πεζοπόρων!

Καθαροί κι ατσαλάκωτοι με φόντο το φαράγγι της Κριτσάς στην αρχή της πεζοπορίας!!! Πού να ξέραμε τι μας περιμένει;

Φαράγγι Κριτσάς, όπως δεν το έχουμε ξαναδεί

Η πεζοπορία ξεκινά απ’ την περίφημη εκκλησία της Παναγίας της Κεράς λίγο πριν την Κριτσά, την οποία περνάμε βιαστικά κρυφοκοιτάζοντας την αξεπέραστη ομορφιά της, έτσι καθώς επιβάλλεται με το πλάτος κι όχι με το ύψος της! Από εκεί παίρνουμε καλντερίμι που μας οδηγεί στην είσοδο του φαραγγιού της Κριτσάς, όπου θα φωτογραφηθούμε ομαδικά -καθαροί κι ατσαλάκωτοι για τελευταία φορά, όπως θα παρατηρήσει αργότερα η Γεωργία- γιατί η συνέχεια μας επιφυλάσσει εκπλήξεις. Για να λέμε την αλήθεια, πρότεινε ο αρχηγός μας,  να παρακάμψουμε το φαράγγι γιατί ίσως λόγω των βροχοπτώσεων, να έχουμε δυσκολίες, αλλά η ομάδα θεώρησε ότι αυτό είναι το ενδιαφέρον της υπόθεσης! Ξεκινάμε λοιπόν ανάμεσα απ’ τη ρεματιά με τις σφάκες, τους σκίνους, τις αντραμιθιές, τα πρίνα και τους αζίλακες θαυμάζοντας τα κάθετα πρανή και τα δεκάδες όρνια που φωλεύουν. Περνάμε τα πρώτα δύσκολα σημεία με τις χειρολαβές, πάμε ως εκεί που τα τοιχώματα στενεύουν τόσο πολύ, που μπορεί να τα ακουμπήσεις και με τα δυο χέρια σε έκταση, περνάμε προσεκτικά τις λακκούβες με το νερό, όλα καλά, ώσπου οι επικεφαλής λένε «STOP: μια βαθιά κολύμπα νερό, που μας φτάνει ως τη μέση, δε γίνεται να παρακαμφθεί»! Γυρνάμε πίσω πάλι και φτου κι απ’ την αρχή!

Ο περίφημος Ναός Παναγίας της Κεράς κοντά στην Κριτσά, γνωστός κι από την εμβληματική ταινία ¨Βροντάκηδες και Φορτουνάκηδες" ή αλλιώς "Η Νεράιδα και το παλικάρι". Τρίκλητος καμαρόσκεπος με τρούλο και σχεδόν τετράγωνη κάτοψη. Φέρει βυζαντινές τοιχογραφίες του 14ου αιώνα. Ένα κόσμημα της περιοχής μας!!!

Το παλιό καλντερίμι δίπλα στο ρέμα που οδηγεί στην Κριτσά. ΚΑΤΩ εικόνες απ' το όμορφο και γνωστό σε μας ομώνυμο φαράγγι, το οποίο περνάμε τακτικά, αλλά ποτέ σε περίοδο βροχών!

Δεκάδες όρνια φωλεύουν στα τοιχώματα του φαραγγιού!

Αφού δεν μπορούμε να περάσουμε το φαράγγι λόγω του νερού, που έχει συσσωρευτεί, αναγκαζόμαστε να το παρακάμψουμε!

Και στη συνέχεια ξανακατεβαίνουμε στη ρεματιά για να συνεχίσουμε στο φαράγγι της Ευγενούς, που στην ουσία αποτελεί προέκταση αυτού της Κριτσάς! Σύλλογος μεγάλος που δε μασάει!!!

Φαράγγι Ευγενούς για πρώτη φορά!

Κινούμαστε λοιπόν περιφερειακά από το γνωστό μας ανηφορικό καλντερίμι, ώστε να προσπεράσουμε τα δύσκολα περάσματα. Συνεχίζουμε ακολουθώντας την ουρά του φαραγγιού, γνωστή με το όνομα «Φαράγγι της Ευγενούς», ποιος ξέρει γιατί. Όμορφο, κατάφυτο, με ωραίους πέτρινους σχηματισμούς και αρκετά βατό. Που και που σχηματίζονται  λιμνούλες απ’ την πρόσφατη νεροποντή, που δίνουν ευκαιρία για παιχνίδι με τις πέτρες. Εξάλλου σε μια άνυδρη περιοχή το νερό μόνο ευτυχία μπορεί να φέρει. Πιο ψηλά ωστόσο συναντάμε ξύλα, πέτρες κι άλλα φερτά υλικά στην κοίτη. Μεγάλες συγκεντρώσεις  λάσπης θέλουν προσοχή, ενώ οι αρβύλες με το ζόρι σηκώνονται απ’ το έδαφος. Λίγο πριν το τέλος να το πάλι: Μεγάλη κολύμπα!  Και τι να κάνουμε τώρα δηλαδή; Να γυρίσουμε πίσω; Όχι βέβαια! Ανασκουμπώνουμε τα μπατζάκια και με τη βοήθεια των πιο δυνατών περνάμε προσεκτικά ξυπόλητοι! Βάζουμε πάλι στα λασπωμένα πόδια, κάλτσες κι αρβύλες κι εμπρός μαρς. Λίγο μας μένει ακόμα, μια τελευταία ανηφόρα. Την έχουμε!!!

Φαράγγι της Ευγενούς. Πολύ όμορφο έτσι με τις κολύμπες της βροχής! Πρώτη φορά η διάβασή του με τον Σύλλογο!

Αναγκαστικά βουτήξαμε στην κολύμπα στο τέλος του, καθώς δε μας έπαιρνε να γυρίσουμε πίσω!

Τέλος καλό, όλα καλά!

Καταπράσινο το φαράγγι

Το φαράγγι από ψηλά

Απολογισμός πεζοπορίας!!!

Ο επίλογος της ημέρας στις Τάπες

Φτάνουμε κάποτε στην έξοδο του φαραγγιού. Ένας χωματόδρομος θα μας φέρει στο μικρό παραδοσιακό χωριό Τάπες. Εδώ ξεχνάμε λίγο την λάσπη που κουβαλάμε και ενωνόμαστε όλοι μαζί σε ένα «Εις υγεία και την άλλη με καλό!!» στο ρακοκάζανο του Δημήτρη Μπρόκου, που έχει ετοιμάσει για μας βραστό, πιλάφι και τα αρμόζοντα για την περίσταση παραδοσιακά μεζεκλίκια με τη ρακή –ως είθισται- να ρέει άφθονη. Το λεωφορείο που θα μας μαζέψει επιτρέπει και μια παρασπονδία, δεν θα χρειαστεί να οδηγήσουμε!

Στον χωματόδρομο για Τάπες

Και θέα στον κόλπο του Μεραμπέλλου είχαμε!!!

Βραστό στο καζάνι με το απαραίτητο πιλάφι η ανταμοιβή μας

Όμορφη καλλιτεχνική φωτογραφία από το φαράγγι!

Ήταν μια περιπετειώδης μέρα τελικά! Και μήπως τη μετανιώσαμε; Όχι βέβαια! Γι’ αυτό περπατάμε: για να λερωνόμαστε, να σκονιζόμαστε, να λασπωνόμαστε και να γελάμε μετά με τα χάλια μας. Πλάκα – πλάκα αυτή η πεζοπορία και μια σοβαρή υψομετρική (500 μ) είχε και με τις παρακάμψεις και τα υπόλοιπα 15 χλμ μες στο νερό (ενίοτε και κυριολεκτικά) τα κάναμε! Μόνο μελανό σημείο: φάγαμε πολύ περισσότερες θερμίδες απ’ όσες καταναλώσαμε! Θα τα φέρουμε στα ίσα όμως την επόμενη Κυριακή, που δεν θα έχει καζάνι!!! Ευχαριστούμε τον αρχηγό και διοργανωτή, Παναγιώτη Ευδαίμων! Και στην άλλη με το καλό!

Αρχηγός, Παναγιώτης Ευδαίμων, αλλά και οι κομάντος της ομάδας που μας βοήθησαν στα δύσκολα. Ευχαριστούμε!!!

Μη μυριστεί νερό το παπάκι μας. Αμέσως να σπεύσει!

ΑΡΧΗΓΟΣ: Παναγιώτης Ευδαίμων

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ: Παναγιώτης Ευδαίμων, Γιάννης Πάγκαλος,  Μαρία Μετζογιαννάκη, 

ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ - ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗΣ: 

Μαρία Μετζογιαννάκη

ΒΙΝΤΕΟ: Γιάννης Πάγκαλος

ΧΑΡΤΗΣ ΠΕΖΟΠΟΡΙΑΣ : 

Γιάννης Πάγκαλος

Με την υποστήριξη του Wikiloc

ΠΕΡΙΟΧΗ ΚΡΙΤΣΑΣ

 Μια ωραία πεζοπορία στη γειτονική μας Κριτσά πραγματοποίησε ο Ορειβατικός Σύλλογος Αγίου Νικολάου την Κυριακή 12 του Μάρτη. Συγκεντρώθηκαν περίπου 40 πεζοπόροι, κι αρκετά νέα παιδιά. Μαζί μας και το χαριτωμένο σκυλάκι της Χαράς, ο Μελένιος –όνομα και πράγμα-, που τείνει να γίνει μασκότ της ομάδας.

Η ομάδα στον πεύκο της Μαμούναινας

Ο ΠΕΥΚΟΣ ΤΗΣ ΜΑΜΟΥΝΑΙΝΑΣ ΣΤΟΝ ΚΑΜΠΟ ΤΗΣ ΚΡΙΤΣΑΣ

Αφού λοιπόν παρκάρουμε τα αυτοκίνητά μας στην επαρχιακή οδό Αγίου Νικολάου-Κριτσάς, ξεκινάμε την πορεία μας στις 8.30 το πρωί στο ύψος της Παναγίας Φλερμ (Φιλέρημος). Περνάμε από χωματόδρομους, μονοπάτια, την κοίτη του χειμάρρου και πρώτη μας στάση ο μεγάλος πεύκος της Μαμούναινας. Αυτό το γιγαντιαίο δέντρο σίγουρα δικαιούται τον τίτλο ‘μνημείο της φύσης’, αφού πραγματικά  δεσπόζει στο χώρο. Ακόμα και τα κουκουνάρια του είναι μεγάλα και διαφορετικά με βρώσιμους καρπούς.  Το δέντρο είναι διάσημο κι αγαπητό στους κατοίκους της Κριτσάς. Μια φίλη μάς δίνει την πληροφορία ότι ο προπάππους της το είχε φέρει απ’ τους Αγίους Τόπους. Θυμάται μάλιστα που ως παιδιά πήγαιναν με τα ξαδέρφια της και με πετρούλες έσπαζαν τα σπόρια, για να γευτούν το νόστιμο καρπό.

Έναρξη διαδρομής

Παναγία Φλερμ

Μονοπάτι στον κάμπο της Κριτσάς

Στην κοίτη του χειμάρρου

Κουκουνάρι με καρπούς

Ο πεύκος της Μαμούναινας με φόντο τις άγριες ραπανίδες

Στη συνέχεια διασχίζουμε απ’ άκρη σ’ άκρη τον εύφορο κάμπο της Κριτσάς περνώντας από ελαιώνες σχολιάζοντας το βαρύ κόψιμο των δέντρων. Πολλοί είναι και οι κήποι με τα εσπεριδοειδή φορτωμένα φρούτα. Μια πρόχειρη παράγκα με δύο ενήλικα γουρούνια και τα μικρά τους κερδίζει την προσοχή μας. Στις άκρες των χωραφιών χαρακτηριστικό μοτίβο η ανθισμένη ραπανίδα με άσπρα και ρόδινα ανθάκια. Η κίνησή μας περιμετρικά της Κριτσάς μας προσφέρει θέα του χωριού από πολλές διαφορετικές μεριές.

Ασυνήθιστη στην εποχή μας η εκτροφή γουγουνιών

Εποχή κοψίματος ελιάς

Στο βάθος η Κριτσά

ΠΡΟΣ ΤΟ ΒΟΡΘΙ

Επόμενη στάση χωμένο μες τα ελαιόδεντρα το ξωκλήσι του Αγίου Κωνσταντίνου, της ίδιας εποχής και σχολής με την Παναγία την Κερά. 

Ξωκλήσι Αγίου Κωνσταντίνου

Ο κάμπος της Κριτσάς από τον Άγιο Κωνσταντίνο

Η Κριτσά απ' το ίδιο ξωκλήσι

Λίγο πιο πάνω ο ναός του Τιμίου Σταυρού. Εκεί κοντά μια παλιά πέτρινη στέρνα γεμάτη με νερό, για τις ανάγκες γεωργών και κτηνοτρόφων της περιοχής. 

Πετρόκτιστη στέρνα-λίμνη σε χρήση από τη μινωική εποχή

Ξωκλήσι Τιμίου Σταυρού

Ανηφορίζουμε, παίρνουμε το δρόμο προς Λατώ κι έπειτα δεξιά τον χωματόδρομο προς τη θέση Κλεισίδια. Μια μικρή κατηφορίτσα μας δίνει θέα στο περίφημο Βορθί, ένα μικρό εύφορο λεκανοπέδιο, περίκλειστο από ψηλά βουνά. Ποιος ξέρει ποιες γεωλογικές κινήσεις στο παρελθόν προκάλεσαν αυτό το ‘κάθισμα’-βύθισμα του εδάφους εδώ! Στο κέντρο του διακρίνουμε μια λιμνούλα με νερό και προβατάκια να σεργιανίζουν στις όχθες της.

Βορθί

Λακκούβα με νερό στο κέντρο του λεκανοπεδίου

Το Βορθί, κάθισμα του εδάφους-λεκανοπέδιο

Στο δρόμο προς Βορθί

ΣΤΗΝ ΚΡΙΤΣΑ

Κατά το μεσημεράκι πλησιάζουμε το ιστορικό χωριό της Κριτσάς από ΒΔ. Πρώτη στάση ο Συνεταιρισμός Γυναικών, περίφημος για τα παραδοσιακά χειροποίητα προϊόντα. Είναι κλειστά τις Κυριακές, αλλά ανοίγει ειδικά για μας. Παίρνουμε στο χέρι τις έτοιμες ήδη μυζηθρόπιτες, αγοράζουμε κι άλλα τοπικά προϊόντα κι αναχωρούμε.

Παραδοσιακή μυζηθρόπιτα με μέλι

Στο προαύλιο του Συνεταιρισμού Κριτσάς

Πολλά τα χειροποίητα παραδοσιακά προϊόντα

Περνώντας από δρομάκια ξεχασμένα, ανάμεσα σε παλιά σπίτια, ανηφορίζουμε για την επόμενη στάση μας το Μουσείο «Σπάνιων κι ενδημικών φυτών ‘Ροδάνθη’» -από το όνομα της γνωστής Κριτσωτοπούλας, ηρωίδας της περιοχής, που ντύθηκε άντρας και πολέμησε στο πλευρό του καπετάν Καζάνη-. Ο ιδιοκτήτης, Γιώργος Αφορδακός, τόσα χρόνια το εμπλουτίζει και το συντηρεί με προσωπικό κόπο και μεράκι. Μορφή κι ο ίδιος της σύγχρονης ιστορίας της περιοχής –ο καλύτερος κρητικός μαραθωνοδρόμος, όσον αφορά την επίδοση, μέλος επί σειρά ετών της ελληνικής εθνικής ομάδας στίβου και της εθνικής ομάδας ενόπλων δυνάμεων εκπροσωπώντας την ελληνική αστυνομία με πλήθος διεθνών διακρίσεων! Κι όμως ο μεγάλος αυτός αθλητής είναι τόσο απλός και φιλικός άνθρωπος. Μας υποδέχεται με χαρά και μας έχει ετοιμάσει ‘βραστάρι’ από ντόπια βότανα. Στην φιλόξενη βεράντα του με λογιών-λογιών φυτά θα φάμε τις μυζηθρόπιτες με ντόπιο μέλι κι έπειτα θα μας δείξει με μάτια που λάμπουν ορισμένα από τα ξεχωριστά εκθέματά του: απολιθώματα προϊστορικών ζώων και φυτών. Έπειτα θα περάσουμε για μια γρήγορη ξενάγηση στους μικρούς, αλλά προσεγμένους χώρους του Μουσείου, που θέλει κανείς μέρες για να τους εξερευνήσει σε βάθος.

Ακούγοντας τον Γιώργο Αφορδακό στην φιλόξενη βεράντα του

Υφαντά και παραδοσιακές φυτικές βαφές 

Η φιλόξενη βεράντα της 'Ροδάνθης'

Ωστόσο ο καιρός κατεβάζει, αρχίζουμε να κρυώνουμε και πρέπει να αρχίσουμε το περπάτημα, γιατί έχουμε ακόμα δρόμο. Περνάμε λοιπόν μέσα από τα σοκάκια της Κριτσάς με πολλά όμορφα αναπαλαιωμένα κτίρια και φτάνουμε στην παλιά δίκλιτη εκκλησία του Αφέντη Χριστού, όπου σώζονται εντυπωσιακές τοιχογραφίες των αρχών του 12^ου αιώνα από τη Δευτέρα Παρουσία, καθώς και μία σπάνια -για εκκλησία- απεικόνιση του κτήτορά της, του ευγενούς Χωνιάτη. Στον περίβολο του ναού υπάρχουν κι αρκετοί τάφοι.

Σοκάκια της Κριτσάς

Καμάρα

Κριτσά

Αφέντης Χριστός

Τοιχογραφία με Δευτέρα Παρουσία

ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ

Το δίλημμα αν πρέπει να ολοκληρώσουμε την προγραμματισμένη πεζοπορία μας ή να τη συντομέψουμε, καθώς η ώρα έχει περάσει και κάποιοι απ’ την πολυμελή ομάδα κουράστηκαν,  ήρθαν να το ξεκαθαρίσουν οι πρώτες σταγόνες της βροχής. Δε μας μένει λοιπόν απ’ το να κόψουμε μέσα απ’ το χωριό και να κατευθυνθούμε στ’ αυτοκίνητα. Η επιλογή αυτή μας φέρνει μπροστά απ’ την Κάτω Βρύση του χωριού κι από τη διάσημη (από τις παλιές κινηματογραφικές ταινίες) και πολύ ιδιαίτερη Παναγία την Κερά. Η εκκλησία αυτή, παλιό μοναστήρι, απ’ τα πιο σημαντικά βυζαντινά μνημεία της Κρήτης, του 13^ου -14^ου αιώνα, είναι χάρμα οφθαλμών καθώς απλώνεται πολύ στον οριζόντιο άξονα και δίνει μια στιβαρότητα χωρίς ωστόσο να στερείται ομορφιάς. Η χαρά του φωτογράφου! Την εικόνα συμπληρώνουν πανέμορφα μικρά γαλάζια ‘κρινάκια’ του είδους moraea sisyrinchium –όπως με πληροφορεί ο φίλος μας ο Μαρίνος-.  

Κρινάκια moraea sisyrinchium

Παναγία η Κερά

Φτάνουμε στ’ αυτοκίνητά μας, ενώ η βροχή έχει κοπάσει προσωρινά. Με έκπληξη διαπιστώνουμε ότι παρά  το γεγονός ότι κόψαμε δρόμο έχουμε ήδη διανύσει 18 χιλιόμετρα σε συνολικό χρόνο 6 ωρών (4,5 ώρες χωρίς τις στάσεις)!

Ο αρχηγός, Γιώργος Πόθος. Ευχαριστούμε πολύ!

Ευχαριστούμε πολύ: τον Συνεταιρισμό Γυναικών Κριτσάς, που άνοιξε για το χατίρι μας κυριακάτικα και μας κέρασε ντόπιες λιχουδιές, ώσπου να γίνουν οι μυζηθρόπιτες. Τον Γιώργο τον Αφορδακό για τη φιλοξενία του και την ξεχωριστή τιμή, που μας έκανε, να μοιραστεί τις γνώσεις του μαζί μας, αλλά και για την προσφορά του στον τόπο μας, τόσο σαν αθλητή όσο και σαν φυσιοδίφη. Την Πόπη Μπρόκου, που μας άφησε πλήθος καλούδια, για να κεραστούμε κατά την παραμονή μας στο χωριό. Και πάνω απ’ όλα τον πάντα χαμογελαστό και πρόθυμο να μας εξηγήσει το καθετί αρχηγό μας, τον Γιώργο τον Πόθο.

Ωραία ήταν και σήμερα. Δεν πειράζει που μας διέκοψε η βροχή, την έχει ανάγκη ο τόπος μας.

Η μασκότ μας, ο Μελένιος

ΑΡΧΗΓΟΣ: Γιώργος Πόθος

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ: Γιάννης Πάγκαλος, Παναγιώτης Ευδαίμων, Γιώργος Αρναουτάκης, Γεωργία Λαμπράκη

ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ - ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΚΕΙΜΕΝΟΥ: Μ. Μετζογιαννάκη

ΒΙΝΤΕΟ: Γιάννης Πάγκαλος

ΧΑΡΤΗΣ ΠΕΖΟΠΟΡΙΑΣ:

Powered by Wikiloc